-> U bent hier:   Goederen  - -  CHE gesloten SS goederenwagen
Enter Title

15 tons gesloten goederenwagens type CHE in MODEL

Last edited July 28, 2019 door Gerard van de Weerd

De NS-wagens van de serie 15000 behoren tot de gesloten goederenwagens.
Zij waren een stuk langer dan de andere goederenwagens uit die periode en hadden een laadvermogen van 15 ton. De Staatsspoorwegen lieten deze wagens bouwen tussen 1896 en 1916, allemaal met een radstand van 5,00 m en een onderstellengte van 9,35 m.
De wagens gebouwd tot 1912 hadden schuine verstevigingsschoren en open asbalansen, vanaf 1912 waren ze voorzien van grotere stalen verstevigingsdriehoeken en het onderstel bevatte gesloten asbalansen. In totaal werden er gedurende 20 jaar voor de SS zo’n 1300 beremde en 1250 onberemde wagens van dit type gebouwd.
De bovenbouw van de wagens met remhuis was zo’n 30 cm korter dan de onberemde wagens.
Deze goederenwagens hadden een metalen chassis en U-profielen, een houten dak met houten spanten en de buitenzijde bestond uit vurenhouten planken. De remhuizen daarentegen hadden een hardhouten frame, maar waren ook met vurenhouten latten afgetimmerd.

De beremde wagens hadden een handschroefrem in het hooggelegen remhuis en een Westinghouse snelrem, de overige wagens waren helemaal remloos.
De wagens met remhuis en lange treeplanken waren ook voorzien van een stoomleiding, waardoor ze in gemengde treinen dienst konden doen. Het kwam vroeger vaak voor (op lokaallijnen) dat goederenwagens in een personentrein werden meegenomen. De personenwagens werden verwarmd met stoom en de goederenwagen met doorgaande stoomleiding vormde geen beletsel hierin, ongeacht de plaatsing ervan.

De meeste van deze wagens bezaten aan de binnenzijde koeringen, zodat ze eventueel ook gebruikt konden worden voor het vervoer van koeien of paarden. Maar die ringen werden ook gebruikt om (verhuis)spullen mee vast te zetten.
De wagens werden afgesloten door een roldeur aan elke zijde. De onderkant bewoog door wieltjes op een rail, aan de bovenzijde schoof de deur over een geleidestang met dezelfde lengte als de onderrail. De bovengeleiding werd beschermd door een regenkap van voldoende lengte. De deur had een sluithaak welke in twee standen de deur kon vastzetten. In het midden van de deur was ook nog een handgreep om de deur makkelijker open of dicht te schuiven.
De Staatsspoorwegen lieten deze goederenwagens bij verschillende leveranciers bouwen, maar Werkspoor was wel zo'n beetje de huisleverancier.

Wat werd er in deze wagens vervoerd?

Bijna alles wat droog vervoerd moest worden werd door de SS met deze goederenwagens vervoerd.
Op korte afstand ging het nog wel met paard en wagen, voor de langere afstand speelden de vrachtautos destijds nog geen rol, dus alles ging verder per trein.
Verhuisspullen, huisraad, dozen met levensmiddelen, jam, suiker, eieren, zakken meel, glaswerk, bestek, borden, tabaksartikelen, kleding, draad, hekwerken, gereedschap, industriële produkten (zoals telefoons, strijkijzers, radio's, gloeilampen), papier en karton, flessen lampolie, enzovoort.
Ook vervoerde men kisten met vers fruit en groenten in deze wagens. Echter vanaf het begin van de twintigste eeuw nam het vervoer van groente en fruit richting de groeiende steden enorm toe, waarbij deze standaard CHE-wagens niet meer toereikend voor dit vervoer waren.
 
Omstreeks 1915 werden diverse wagens van de SS serie 61201-61870 voorzien van een voorventilatiesysteem door middel van extra roosters in de kopwanden en het plaatsen van vijf ventilatoren op het dak (fruitwagen). Zij waren in het begin vooral bedoeld voor het vervoer van bananen. Deze wagens behielden daarbij hun donkergrijze kleur. De binnenwanden waren bekleed met linnendoek en opgevuld met stro als isolatie. Op de vloer van de wagens werd een dikke laag stro gestrooid en hierop werden dan de trossen bananen gelegd, hooguit drie lagen dik. De rest van de wagen bleef leeg.
Geen wonder dat er grote series wagens nodig waren voor dit fruitvervoer.
Bij de NS werd dit de serie CHEW 28201-28400.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden honderden CHE-wagens gevorderd door het leger voor vervoer van paarden en materieel.

Wijzigingen

Eind twintiger jaren werden de onberemde CHE-goederenwagens allemaal voorzien van een doorgaande luchtleiding (kenteken CHEL), een paar jaar later kreeg het merendeel van deze nog relatief jonge wagens alsnog een Knorr luchtremsysteem (kenteken CHEK).

In de tweede helft van de jaren '30 werden diverse beremde wagens als P-wagen (particulier) verhuurd aan bedrijven.
De eerste goederenwagens werden al gesloopt vanaf 1939.
Vanwege onderhoudskosten ging men ertoe over de remhuizen massaal te verwijderen vanaf 1942.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog verdween 95% van het Nederlandse goederenpark over de grens. Minder dan de helft kwam uiteindelijk weer in Nederland terug, zij het dat het merendeel zwaar beschadigd was. Lang niet alles was de moeite waard om op te knappen. Van de grote serie van 2500 wagens waren er nu nog maar minder dan zo'n 500 overgebleven, welke bruikbaar waren.

In de eerste helft van de jaren '60 werden de laatste van deze goederenwagens buiten dienst gesteld.

Uitvoeringen

In 1896 liet de SS een kleine serie 15 tons gesloten goederenwagens bouwen met een radstand van 5,00 m.

  SS 59050-59085, 59125-59199, 59200-59209 NS 15051-15174 geen rem Dyle, 1896-1897
  SS 59090-59099, 59100-59124, 59210-59213 NS 15551-15588 remhuis met valrem Dyle, 1896
Deze wagens bevielen goed en zo ontstonden naderhand onderstaande series gesloten goederenwagens.

SS 59214-59513 Werkspoor 1906
Dyle & Bacalan 1906
Vierraams remhuis, rond dak
en schuine schoren
NS 15589-15888 goederenwagen

300 goederenwagens met remhuis, voorzien van schuine schoren aan de beide zijkanten en aan één kopwand

SS 61001-61200 vdZypen 1907
Werkspoor 1910
Tweeraams remhuis, rond dak
en schuine schoren
NS 19501-19700 goederenwagen

200 goederenwagens met remhuis, voorzien van schuine schoren aan de beide zijkanten en aan één kopwand

SS 61201-61240 Werkspoor 1910 remhuis met rond dak    /
   \
NS 19701-19740 goederenwagen
NS 28201-28210 fruitwagen
SS 61241-61370 Werkspoor 1912 remhuis met rond dak    /
   \
NS 19781-19859 goederenwagen
NS 28211-28247 fruitwagen
SS 61371-61870 La Brugoise 1912/13 remhuis met rond dak  /
/
\
 \
NS 19860-20216 goederenwagen
NS 20248-20250
NS 28251-28289
NS 28301-28400
|
| fruitwagens
|
SS 59514-59563 Werkspoor 1910 geen rem NS 15206-15255 goederenwagen
SS 59564-59783 Werkspoor 1912 geen rem NS 16001-16229 goederenwagen
SS 59784-60233 La Brugoise 1912/13 geen rem NS 16230-16669 goederenwagen
SS 60234-60533 Uerdingen 1913 geen rem NS 16670-16969 goederenwagen

Zo'n 700 goederenwagens met remhuis en 800 onberemde goederenwagens

SS 61871-61900 Werkspoor 1916 remhuis met puntdak NS 20217-20246 goederenwagen
SS 60534-60623 Werkspoor 1916 vanaf 1933 KKG NS 16970-17059 goederenwagen

30 goederenwagens met remhuis en 90 onberemde wagens

Tegelijk met de laatste serie 15-tons gesloten goederenwagen werden er ook 15-tons groentewagens gebouwd volgens dezelfde afmetingen en uitvoeringen als de CHE-wagens.

SS 14001-14075 Werkspoor 1917 remhuis met puntdak NS 23501-23575 groentewagen
SS 15001-15225 Werkspoor 1916/1917 vanaf 1933 KKG NS 21426-21650 groentewagen

75 groentewagens met remhuis en 225 onberemde groentewagens

Wagencoderingen:  
 tijdperk Ia :
 tijdperk Ib :
 tijdperk Ic :
 tijdperk Id :
 tijdperk IIa :
 tijdperk IIb :
 tijdperk IIc :
 tijdperk IIIa :
 tijdperk IIIb :
 tijdperk IIIc :
 tijdperk IVa :
 tijdperk IVb :

1839-1890
1890-1917
1917-1921
1921-1925
1925-1934
1934-1939
1939-1947
1947-1953
1953-1958
1958-1968
1968-1978
1978-1989
CHA: gesloten wagen met een inhoud tot 33,7 m3 K : Knorr luchtrem
CHB: idem inhoud tussen de 34,0 en 39,6 m3 W : Westinghouse luchtrem
CHC: idem inhoud vanaf 41,2 m3 P : valrem
CHD: idem inhoud tot 45,5 m3 L : wagen met doorlopende luchtleiding
CHE: idem inhoud 51 m3. (aanduiding tussen 1928 en 1936)
CHG: gesloten wagen voor vervoer van graan
CHP: gesloten wagen voor het vervoer van bananen
CHR: gesloten wagen met roosters voor vervoer van groenten
CHV: gesloten wagen voor vervoer van vlees
CHY: gesloten wagen met ijsluiken als koelwagen


SS 59214-59513
NS 15589-15888

CHEP

gebouwd door:

Werkspoor 1906
Dyle & Bacalan 1906
Goederenwagen Werkspoor, Dyle & Bacalan 1906 met vierraams remhuis, valrem, schoren, open asbalansen.



SS 61001-61200
NS 19501-19700

CHEW

gebouwd door:

van der Zypen 1907
Werkspoor 1910
Goederenwagen vdZypen 1907, Werkspoor 1910 met tweeraams remhuis, schoren, open asbalansen en lange treeplanken.



SS 61201 - 61870
NS 19701~20216

CHEW

gebouwd door:

Werkspoor 1910 / 1912
La Brugoise  1912-1913
Goederenwagen Werkspoor/La Brugoise 1910/1913 met tweeraams remhuis, verstevigingsdriehoeken en gesloten asbalansen.


SS 61201 ~ 61870
NS 28201 - 28400
Werkspoor/La Brugoise 1910/1913,
verbouwd in 1915 tot fruitwagen,
werd NS serie CHEW 28201 - 28400.

552318-552348 P

gebouwd door:
zie boven
Werkspoor/La Brugoise 1910/1913,
als fruitwagen aangepast
in 1937/1938 voor Frico zuivelvervoer.

SS 59514 - 60623
NS 15206-15255 en 16001-17059

CHEL
na 1933:
CHEK
gebouwd door:
Werkspoor 1910
Werkspoor 1912
La Brugoise 1912/13
Uerdingen 1913
Gesloten goederenwagen Werkspoor 1910/1912, La Brugoise, Uerdingen 1913, geen remsysteem, geperste asbalansen.


SS 61871-61900
NS 20217-20246

CHEW

gebouwd door:
Werkspoor 1916
Gesloten goederenwagen Werkspoor 1916 met puntdak remhuis


Bananenwagens

SS 70261-70350
NS 27421-27545                CHPL

gebouwd door:
Uerdingen 1913/1915
SS 70201-70320
NS 27711-27830                CHPW

gebouwd door:
Gastell 1913-1915
            Onberemde bananenwagen, radstand 5 m.  Bananenwagen met puntdak remhuis, radstand 5 m.


Groentewagens

SS 15001-15225
NS 21426-21650                    CHRL

gebouwd door:
Werkspoor 1916/1917
SS 14001-14075
NS 23501-23575                       CHRW

gebouwd door:
Werkspoor 1916
            Onberemde groentewagen Werkspoor, radstand 5 m. Groentewagen Werkspoor met puntdak remhuis, radstand 5 m.


Aanduiding Remwerksoort

geen remteken, wagen zonder luchtleiding of luchtremsysteem
goederenwagen met alleen een luchtleiding
goederenwagen met een internationaal goedgekeurde goederentreinrem
goederenwagen die gedeeltelijk voldoet aan de internationale rembepalingen
personentreinrem
internationaal goedgekeurde goederentreinrem, omschakelbaar tot personentreinrem
goederenwagen die gedeeltelijk voldoet aan de internationale rembepalingen,
omschakelbaar tot personentreinrem

Overige wagens

Tussen 1913 en 1915 werden er een kleine 250 nieuwe bananenwagens aangeschaft, geheel gebaseerd op het hetzelfde onderstel van de CHE, dus met 5,00 m radstand en een 9,35 m lang onderstel. De helft was onberemd, de andere helft had een remhuis met schroefrem en Westinghouse goederensnelrem systeem. De onberemde versie was wel al met een doorgaande luchtleiding uitgerust. Beide series hadden ook een stoomleiding. Aan de binnenzijde van deze wagens waren de zij- en kopwanden bekleed en gecapitionneerd als extra isolatie. Bij de NS werden dit de series CHPL 27421-27545 en CHPW 27711-27830.

De Hollandsche Spoorweg Maatschappij beschikte sinds 1913 al over aparte wagens voor het vervoer van groenten. In de zijwanden en kopwanden zaten roosters voor het koeler houden van de groenten voor het vervoer van het platteland naar de steden. Pas in 1916, tijdens de Eerste Wereldoorlog schafte de SS 300 groentewagens aan. De uitvoering was ongeveer gelijk aan die van de HSM, alleen de bouwwijze van de bak was overeenkomstig aan de beproefde CHE goederenwagens. Met andere woorden: radstand 5,00 m, onderstellengte 9,35 m, en voorzien van openingen met roosters en ventilatieschuiven. Bij de NS vielen zij in de nummerseries NS CHRL 21426 - 21650 en NS CHRW 23501 - 23575.
De ventilatie roosters en schuiven waren van buitenaf in vier standen te bedienen.
Deze SS groentewagens waren voor het grootste deel vanwege materieelschaarste alleen voorzien van een luchtleiding voor de doorgaande rem. De wagens met remhuis en schroefrem hadden wel een doorgaand remwerk en een Westinghouse snelrem. Van de 75 beremde SS wagens werden er in 1932 50 stuks (NS 23526 - 23575) ingericht voor vleesvervoer en vernummerd tot NS 70851 - 70900. Bij de SS was het gebruikelijk dat de goederenwagens met remhuis net zo lang waren als die zonder remhuis. De wagenbak zelf was in zo'n geval 31 cm korter.
De remhuizen bij deze genoemde SS-series hadden allemaal een driehoekvormig dak.


Wijzigingen

De wijzigingen golden niet alleen voor de CHE-goederenwagens, maar ook voor de overige goederenwagens met vergelijkbare CHE-onderstellen.

1923 Aanbrengen W1 aspot en 12-blads verenpakket, draagvermogen wordt 17,5 ton,
(eventuele open asbalansen werden gelijktijdig vervangen door gesloten asbalansen).
Ook de lijnogen op het dak werden verwijderd.
1925 Verwijderen lange treeplanken en handgrepen langs de zijwanden.
1926 Lager plaatsen van de sluitseinijzers en verwijderen bovenste voettreden van de kopwand.
1930 Aanbrengen doorgaande luchtleiding bij de onberemde wagens. CHE wordt CHEL.
1932 Aanbrengen Kunze Knorr goederentreinreminstallatie (KKG) bij een groot deel van de onberemde wagens,
serie NS15206 - 17059: CHEL wordt CHEK.
1936 De wagens met als kenmerk CHEL worden weer CHE.
Immers, alle in dienst zijnde goederenwagens waren nu voorzien van een doorgaande luchtremleiding.
1939 Slechtere wagens werden al gesloopt.
1941 Verwijderen remhuizen en handreminstallaties.
1945 95% van het Nederlandse goederenwagenpark was afgevoerd naar Duitsland.
Minder dan de helft keerde terug en heel veel wagens waren zo zwaar beschadigd dat reparatie niet meer lonend was.
1947-1952 Een paar honderd goederenwagens van de serie CHE waren nog maar bruikbaar.
Er was eind jaren '40 een groot tekort aan goederenmaterieel.
1953-1954 Enkele tientallen wagens werden nog bruin geschilderd en ingezet in de Europool.
1964-1966 De laatste van de CHE-goederenwagens met glijlagers werden afgevoerd.
De naoorlogse goederenwagens met rollagers bepaalden het nieuwe beeld.

Doordat vanaf 1923 het onderstel werd verzwaard vielen ze bij de NS in de categorie van 17,5 tons goederenwagens.
De oudere exemplaren met open asbalansen kregen vanaf 1925 bij revisies geperste asbalansen.
Een doorgaande luchtleiding werd aangebracht vanaf 1929.
De eerste wagens werden al gesloopt vanaf 1939.
Vanwege onderhoudskosten werden bij de wagens, die voor revisie in aanmerking kwamen, vanaf 1941 massaal de remhuizen verwijderd.
De CHE goederenwagens zijn nog behoorlijk lang in gebruik geweest.
Diverse exemplaren werden vanaf 1953 nog ingezet in de Europ wagenpool.
Ook was het nog de moeite waard om deze wagens bruin te schilderen, maar begin jaren '60 waren ze nagenoeg verdwenen.
Dit kwam door het NS-beleid, die vanaf 1966 geen wagens met glijlagers meer in dienst wilde hebben.


Aanpassingen

Bouwjaar : 1906
SS CHL
SS 59214-59513
Weergave periode :
I b

1906

De uitvoering ten tijde van aflevering in 1906. Deze hele wagenserie was voorzien van een remhuis.
Klik op de knoppen hieronder voor andere jaren.

 

De uitvoering ten tijde van aflevering in 1906.
Klik op de knoppen hieronder voor andere jaren.

   
Bouwjaren : 1910-1913
SS CHLW
SS 61201 ~ 61870
Weergave periode :
I b

1910

Particuliere inzet

In 1937 en 1938 werd een serie CHE-fruitwagens verhuurd voor het vervoer van melkprodukten (melk, kaas, boter) aan de zuivelcoöperatie Frico te Leeuwarden. Deze Friesche Coöperatieve Zuivel Export Vereeniging, de FCZEV, werd in 1898 opgericht en exporteerde vooral roomboter en kaas naar het buitenland. Veel van de produkten werden in Amsterdam overgeladen op schepen voor transport over zee. In 1930 werd de naam van deze firma Frico. In 1983 houdt het bedrijf op met bestaan, maar de naam bestaat nog wel als gedeponeerd kaasmerk. De firma had enkele wagens in eigendom, maar het merendeel werd gehuurd van de NS, die daarvoor hoofzakelijk ex SS en ex NCS wagens stelde. Elke wagen droeg gemiddeld zo'n 15 jaar de Frico opschriften, voordat het werd vervangen door een ander exemplaar. De ingeleverde wagens werden door de NS na een schilderbeurt dan vaak weer verhuurd aan andere bedrijven.
Meer over Frico, zie Railmagazine 278 (oktober 2010).
De wagens hadden geïsoleerde wanden, aan deze wanden waren stellingen bevestigd voor de opslag van de goederen.

Deze CHEW- fruitwagens werden voor Frico omgenummerd per 11 maart 1937 en 4 mei 1938.

NS nr. Particulier nr. bij Frico teruggegeven divers
NS 28274 NS 552318 P 1937 1958 sloop
NS 28236 NS 552319 P 1937 1956 sloop
NS 28315 NS 552320 P 1937 vermist
NS 28331 NS 552321 P 1937 1955 NS 19229
NS 28354 NS 552322 P 1937 1955 NS 19232
NS 28364 NS 552323 P 1937 1958 sloop
NS 28399 NS 552324 P 1937 1954 NS 19238
NS 28215 NS 552325 P 1937 vermist
NS 28256 NS 552326 P 1937 vermist
NS 28308 NS 552327 P 1937 1956 sloop
NS 28351 NS 552328 P 1937 vermist
NS 28379 NS 552329 P 1937 1959 sloop
NS 28254 NS 552330 P 1937 vermist
NS 28374 NS 552331 P 1937 1951 NS 19216
NS 28201 NS 552332 P 1937 1950 NS 28201
NS 28264 NS 552333 P 1937 1957 sloop
NS 28271 NS 552334 P 1937 1963 sloop
NS 28317 NS 552335 P 1937 1963 sloop
NS 28389 NS 552336 P 1937 1957 sloop
       
NS nr. Particulier nr. bij Frico teruggegeven divers
NS 28218 NS 552337 P 1938 1962 NS 19218
NS 28247 NS 552338 P 1938 1962 NS 19220
NS 28261 NS 552339 P 1938 1961 sloop
NS 28266 NS 552340 P 1938 1949 NS 28266
NS 28312 NS 552341 P 1938 1957 sloop
NS 28314 NS 552342 P 1938 1954 NS 19227
NS 28350 NS 552343 P 1938 1958 sloop
NS 28356 NS 552344 P 1938 1954 NS 19233
NS 28370 NS 552345 P 1938 vermist
NS 28382 NS 552346 P 1938 1957 sloop
NS 28253 NS 552347 P 1938 1953 sloop
NS 28352 NS 552348 P 1938 1961 sloop
. . . . .
In die periode was de tekst nog zwart, na de oorlog voerde men bij nieuwere
wagens pas blauwe tekst in.
In totaal heeft de Frico 154 wagens in bezit gehad of gehuurd.
Een deel werd vermist na WOII.
. . . . .

Bewaard

Voor zover bekend is er maar één wagen van deze grote serie gesloten goederenwagens bewaard en ook alleen maar bij de SGB. Maar dit bewaarde exemplaar is niet compleet!
Het gaat om de SS 59911, de latere NS CHE 16347 (CHE zonder remsysteem). De wagen werd in 1957 buiten dienst gesteld, de bovenbouw werd daarna afgenomen en het onderstel ingericht als zandwagen. In die tijd werd de bovenbouw vaak verkocht om dienst te doen als schuurtje.


Modeluitvoering


Philotrain heeft in 1999 de HSM variant van de CHE goederenwagen uitgebracht. Dit was een gesloten goederenwagen van de serie NS CHE 15501-15550 met een laadvermogen van 15 ton.
De HSM CHE-wagens zijn nooit verbouwd tot 17,5 ton, dat heeft de NS alleen bij de SS wagens gedaan.

Maykel Kastelijn van MK Modelbouwstudio's heeft enige jaren geleden de 17.5 tons gesloten wagens type CHE geleverd, maar dit model staat nu niet meer in hun catalogus.


Kortom, van dit type wagen is weinig geproduceerd voor de Nederlandse modelbouwer!


Foto's

Gesloten goederenwagen met tweeraamsremhuis en schuine verstevigingsschoren, Werkspoor 1910.
De wagen is voorzien met de standaard wit geschilderde SS-aspotten.

Gesloten goederenwagen met tweeraamsremhuis en lange treeplanken, serie SS 61251-61900, Werkspoor 1912.